Lễ đón Thủ tướng Lê Minh Hưng tại sân bay quốc tế Kazan
Thành phố Kazan bên bờ sông Volga, trung tâm Cộng hòa Tatarstan, những ngày trung tuần tháng 6 đang trở thành điểm hội tụ của các nhà lãnh đạo châu Á - Thái Bình Dương.
Tại đây, lần đầu tiên kể từ năm 2016, Tổng thống Nga Vladimir Putin cùng các nguyên thủ và người đứng đầu chính phủ 11 quốc gia ASEAN nhóm họp trong Hội nghị Cấp cao kỷ niệm 35 năm quan hệ ASEAN - Nga (1991-2026). Sự kiện không chỉ mang tính biểu tượng mà còn mở ra một chương mới, với trọng lượng địa - chính trị ngày càng lớn hơn trong trật tự thế giới đang tái định hình.
Năm 1991, khi Liên Xô tan rã và nước Nga mới bước vào thời kỳ chuyển đổi đầy biến động, những áp lực tái cơ cấu đối ngoại đã đưa Nga xích lại gần ASEAN. Năm 1996, Nga chính thức trở thành Đối tác Đối thoại Toàn diện của ASEAN - một cột mốc mang tính thể chế, đặt nền móng cho một khuôn khổ hợp tác có quy củ và lâu dài.
Trong những năm đầu, quan hệ được xây dựng chủ yếu trên nền tảng ngoại giao. Nga gia nhập Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF) từ năm 1996, đến năm 2004 ký kết Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC) - văn kiện pháp lý then chốt khẳng định cam kết của Nga với các nguyên tắc ứng xử trong khu vực. Chương trình hành động toàn diện giai đoạn 2005-2015 tạo ra lộ trình cụ thể, trải đều hợp tác từ chính trị, an ninh đến kinh tế, văn hóa và khoa học - công nghệ.
Bước ngoặt diễn ra vào năm 2018, khi quan hệ được nâng cấp lên tầm Đối tác Chiến lược - sự thừa nhận chính thức rằng đây không còn là quan hệ ngoại giao bình thường mà đã trở thành trục hợp tác mang hàm lượng chiến lược thực chất. Trước đó, Hội nghị Cấp cao Sochi năm 2016 thông qua Tuyên bố Sochi, xác định định hướng liên kết ASEAN với các sáng kiến khu vực rộng lớn hơn như Liên minh Kinh tế Á - Âu (EAEU), mở rộng không gian hợp tác liên khu vực theo đúng tư duy “Đại Á - Âu” mà Nga đang theo đuổi.
Nhìn vào số liệu, giai đoạn Chương trình hành động toàn diện (CPA) 2016-2020 ghi nhận 99/139 hoạt động hợp tác được triển khai. Kim ngạch thương mại hai chiều đạt 19,8 tỷ USD năm 2018, tăng 18% so với năm trước. Sang giai đoạn CPA 2021-2025, tỷ lệ thực hiện đạt 82%, phản ánh mức độ hiện thực hóa cam kết ở mức cao. Không phải mọi tham vọng đều thành hiện thực, nhưng bộ khung chính sách đã tạo ra đủ quán tính để duy trì đà tiến.
Năm 2023, nhân kỷ niệm 5 năm thiết lập quan hệ Đối tác Chiến lược, ASEAN và Nga thông qua Tuyên bố chung tại Jakarta (Indonesia), tái khẳng định cam kết mở rộng hợp tác toàn diện. Và nay, Hội nghị Cấp cao Kazan 2026 được kỳ vọng trở thành bệ phóng cho giai đoạn 10 năm tiếp theo với Kế hoạch hành động 2026-2030 và Chương trình hợp tác kinh tế - thương mại - đầu tư chiến lược 2026-2035.
ASEAN trong tầm nhìn chiến lược của Nga trong bối cảnh mới
Kể từ năm 2022, cấu trúc kinh tế - chính trị toàn cầu chịu những chấn động chưa từng có, khiến Nga đẩy nhanh chiến lược “hướng Đông”. Trong bối cảnh đó, ASEAN nổi lên như không gian hợp tác có giá trị địa chiến lược đặc biệt: gần 700 triệu dân, GDP vùng đứng thứ năm thế giới, vị trí trung tâm của các tuyến thương mại toàn cầu, không chọn bên trong cuộc đối đầu Đông - Tây.
Trong tài liệu chính sách đối ngoại mới nhất của Nga, ASEAN được xác định là Đối tác chiến lược với vai trò “đầu tàu” của hội nhập châu Á - Thái Bình Dương, đồng thời là nhân tố thiết yếu trong hệ thống quốc tế đa cực đang hình thành. Đây là sự thay đổi đáng kể so với Chính sách đối ngoại của Nga năm 2016. Chính sách là tấm gương phản chiếu nhận thức: ASEAN đã trở thành ưu tiên trong tư duy đối ngoại của Moscow.
Nga tiếp cận ASEAN trên nhiều tầng lớp. Về an ninh, Nga duy trì sự tham gia tích cực vào ARF và Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng các nước ASEAN mở rộng (ADMM+), tổ chức các vòng tham vấn an ninh cấp cao, thúc đẩy hợp tác chống khủng bố và an ninh mạng. Trong bối cảnh an ninh năng lượng khu vực đối mặt với nhiều thách thức, Nga đề xuất tăng cường hợp tác cung ứng năng lượng ổn định và bền vững - một thông điệp hướng vào điểm yếu của nhiều quốc gia ASEAN đang trong quá trình chuyển đổi năng lượng.
Về kinh tế, Hội nghị Kazan 2026 dự kiến sẽ thúc đẩy các sáng kiến hợp tác công nghệ thành phố thông minh, khung an ninh mạng, kiến trúc kinh tế số và các giải pháp thay thế trong giao dịch tài chính, bao gồm hệ thống nhắn tin thay thế và sử dụng đồng nội tệ. Đây là những lĩnh vực Nga đang tích cực thúc đẩy.
Các đối tác trong ASEAN như Indonesia, Malaysia, Thái Lan, Lào... đang tăng cường quan hệ thương mại với Nga. Riêng Indonesia dưới thời Tổng thống Prabowo Subianto, kim ngạch thương mại tăng hơn 20%, đạt 4,8 tỷ USD năm 2025.
Báo cáo tháng 4/2026 của Hội đồng Các vấn đề quốc tế Nga (RIAC) do chuyên gia Ekaterina Koldunova chủ biên, được xem là tài liệu tham chiếu học thuật toàn diện nhất về quan hệ Nga - ASEAN trong giai đoạn hiện tại, nhận định Nga và ASEAN đều là những trung tâm tiềm năng của thế giới đa cực đang hình thành và có nền tảng để phát triển quan hệ đối tác ở tầm cao mới trong thập niên tới.
Triển vọng quan hệ ASEAN - Nga thời gian tới
Tại Hội nghị Kazan năm nay, hai "phương trình" cần được giải đồng thời: một là làm thế nào để nâng hợp tác lên tầm cao mới trong bối cảnh địa - chính trị phức tạp; hai là làm thế nào để biến các tuyên bố chính sách thành kết quả kinh tế thực chất. Đây không hẳn là các chủ đề mới, nhưng câu trả lời đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
Hội nghị cấp cao kỷ niệm 35 năm này tạo ra cơ hội quý giá để ASEAN và Nga vạch ra triển vọng mới cho quan hệ cùng có lợi và tiếp tục củng cố quan hệ Đối tác chiến lược. Hai văn kiện nền tảng dự kiến được thông qua là Kế hoạch hành động toàn diện 2026-2030 và Chương trình hợp tác kinh tế - thương mại chiến lược 2026-2035.
Về trọng tâm hợp tác, hai bên xác định cần mở rộng hợp tác vào các lĩnh vực tiềm năng mới như năng lượng sạch, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI) và thành phố thông minh - những lĩnh vực không bị bóng đen địa - chính trị che khuất và có nhu cầu thực tế từ cả hai phía.
Một định hướng khác đang được thúc đẩy là kết nối ASEAN với các thể chế đa phương do Nga và các đối tác dẫn dắt. Nga đề xuất mở rộng kết nối giữa ASEAN với BRICS, EAEU và Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO). Xu hướng này đang nhận được sự quan tâm ngày càng tăng từ một số thành viên ASEAN vốn tìm kiếm sự đa dạng hóa đối tác.
Về phía ASEAN, chính sách đối ngoại của khối tiếp tục được định hướng bởi nguyên tắc cân bằng - trung lập - đa phương hóa. Lập trường “không chọn bên” của ASEAN không phải là thụ động mà là chủ động bảo vệ không gian chiến lược của mình. Chính điều này tạo ra sự phù hợp tối thiểu cần thiết để duy trì và phát triển quan hệ với Nga.
Việc Nga tái khẳng định ủng hộ vai trò trung tâm của ASEAN không chỉ là ngoại giao - đó là sự đồng thuận chiến lược về một cấu trúc khu vực mà cả hai bên đều có lợi ích trong việc bảo tồn.
Vai trò “cầu nối” của Việt Nam
Chiều 16/6 theo giờ địa phương, Thủ tướng Lê Minh Hưng và đoàn đại biểu cấp cao Việt Nam đã tới sân bay quốc tế Kazan ở thành phố Kazan của Liên bang Nga, bắt đầu chương trình tham dự Hội nghị Cấp cao kỷ niệm 35 năm quan hệ ASEAN - Nga và có các hoạt động song phương theo lời mời của Tổng thống Liên bang Nga Vladimir Putin.
Chuyến công tác của Thủ tướng Lê Minh Hưng không chỉ là cột mốc có ý nghĩa trong sự phát triển của quan hệ Đối tác Chiến lược ASEAN - Nga và cấu trúc khu vực rộng lớn hơn, mà còn tạo động lực mới để làm sâu sắc hơn quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện Việt Nam - Nga trong kỷ nguyên mới.
Theo Sputnik, Việt Nam đang ở vị thế đặc biệt quan trọng trong hệ tọa độ ASEAN - Nga; là nền tảng cốt lõi trong sự hiện diện của Nga tại khu vực Đông Nam Á, được củng cố bởi quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện đã được nâng cấp, kim ngạch thương mại song phương hướng tới mốc 10 tỷ USD.
Về kim ngạch thương mại, con số 4,77 tỷ USD năm 2025 và 1,72 tỷ USD trong 4 tháng đầu năm 2026 (tăng 9,22% so với cùng kỳ) cho thấy đà phục hồi tích cực dù bối cảnh quốc tế nhiều biến động.
Vị trí chiến lược của Việt Nam trong quan hệ ASEAN - Nga còn được thể chế hóa thêm: Việt Nam sẽ đảm nhận vai trò nước điều phối quan hệ ASEAN - Nga giai đoạn 2027-2030 - một trọng trách và cũng là cơ hội để Việt Nam phát huy vai trò cầu nối một cách hệ thống và có chiều sâu hơn.
Việt Nam là thành viên ASEAN duy nhất có Hiệp định thương mại tự do với Liên minh Kinh tế Á - Âu (ký từ năm 2015), điều này tạo ra một lợi thế kết nối hiếm có giữa hai không gian kinh tế. Vai trò cầu nối của Việt Nam vì thế không chỉ mang tính chính trị mà còn có nền tảng kinh tế - pháp lý cụ thể.
Sự hiện diện của Thủ tướng Lê Minh Hưng tại Hội nghị ASEAN - Nga thể hiện sự coi trọng của Việt Nam đối với quan hệ Đối tác chiến lược ASEAN - Nga và tình hữu nghị truyền thống, niềm tin chiến lược, sự hợp tác hiệu quả giữa Việt Nam và Nga trong nhiều thập kỷ qua. Việt Nam tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy đối thoại và hợp tác giữa Nga với Đông Nam Á. Chuyến công tác của Thủ tướng Lê Minh Hưng cũng là minh chứng sống động cho đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa của Việt Nam.
Hội nghị cấp cao Kazan 2026 diễn ra đúng vào thời điểm thế giới đang trong quá trình tái cấu trúc trật tự - một thế giới mà ở đó sự đa cực không còn là lý thuyết mà đang dần trở thành thực tiễn vận hành.
Trong bức tranh đó, quan hệ ASEAN - Nga sau 35 năm là quan hệ giữa hai cực quyền lực đang tìm kiếm vị trí trong một hệ thống đang tái định hình. ASEAN với vai trò trung tâm khu vực, Nga với chiến lược “hướng Đông” không thể đảo ngược - cả hai đang cần nhau hơn bao giờ hết.