Làng An Xá thời Lý nằm ở phía Nam hồ Dâm Đàm (Hồ Tây), khi vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư ra Thăng long (năm 1010) đã hạ chiếu di dân An Xá ra bãi giữa sông Hồng để lấy đất xây dựng Kinh thành. Làng An Xá được đổi tên thành làng Cơ Xá. Đến triều Duy Tân thứ 5 (1911) lại đổi tên làng Cơ Xá thành làng Phúc Xá. Sau cách mạng tháng Tám năm 1945, làng Phúc Xá lại đổi thành Khu Phúc Xá thuộc Liên khu I, nội thành Hà Nội. Năm 1957 lại tách làng Phúc Xá thành hai thôn Bắc Biên và Trung Hà. Năm 1961, thôn Bắc Biên và Trung Hà hợp với các thôn Bắc Cầu, Yên Tân, Gia Thượng, Gia Quất thành xã Ngọc Thụy thuộc huyện Gia Lâm, Hà Nội.
Chùa Phúc Xá Bắc Biên
Chùa Phúc Xá được xây dựng rất sớm để thờ Phật, theo phái Tào động là một trong 5 phái của dòng Thiền tông mà vị sư Tổ thứ nhất của phái này là Hòa thượng Thủy Nguyệt. Căn cứ các nguồn tư liệu thành văn còn lưu giữ tại chùa như văn bia, chuông đồng niên hiệu Chính Hòa thứ 11 (1890) thời Lê có thể đoán định niên đại khởi dựng chùa khoảng trước năm 1890. Chùa đã qua nhiều lần trùng tu, sửa chữa lớn vào thời Nguyễn và những năm gần đây.
Bài văn khắc trên chuông đồng "An Xá tự chung" hiện còn lưu giữ tại chùa có ghi: "Chùa An Xá là danh lam cổ tích, trước đây ở nội điện thành Thăng Long, được Vua cho dời ra bãi giữa sông Hồng, dân không có ruộng cấy lúa mà phải lấy nghề trồng dâu nuôi tằm để sinh sống… Chỗ đất cũ dùng để lập điện của nhà vua để cúng Phật…"
Chùa Phúc Xá hiện nay nằm trên địa bàn Tổ dân phố số 8, phường Ngọc Thụy, quận Long Biên, thành phố Hà Nội. Chùa tọa lạc trên một khu đất cao, phía trước có một ao nước rộng thả sen. Sân chùa được lát gạch vuông. Phía trong sân là khu kiến trúc gồm: Chùa chính kết cấu kiểu chữ đinh, Nhà thờ Tổ, Nhà thờ Mẫu.
Nhà Tiền đường 5 gian xây kiểu tường hồi bít đốc, mái lợp ngói ta, giữa bờ nóc đắp cuốn thư khắc nổi ba chữ Hán tên chùa "Phúc Xá tự" (Chùa Phúc Xá). Mặt bằng nội thất có 4 hàng chân cột gỗ tròn đỡ mái, các vì kèo làm kiểu vì "giá chiêng". Trang trí trên các con rường, xà, kẻ hiên với kiểu thức chạm nổi Rồng đuôi xoắn, hoa cúc, trúc…; nền nhà lát gạch vuông.
Tòa Thượng điện 3 gian xây chạy dọc về phía sau, một đầu ăn mộng với gian giữa Tiền đường tạo thành hình chữ đinh, các bộ vì kèo đỡ mái làm kiểu "giá chiêng, chồng rường", mái lợp ngói ta. Cách bài trí tượng thờ ở Thượng điện tuân thủ theo quy tắc truyền thống gồm 5 lớp tượng.
Lớp thứ nhất, là bộ tượng Tam thế thường trụ diệu pháp thân. Tượng ở tư thế ngồi tọa thiền trên tòa sen. Tượng biểu hiện cho Đức Phật ở 3 thì: quá khứ, hiện tại và vị lai.
Lớp thứ hai, là bộ tượng Di Đà Tam tôn với tượng A Di Đà ở giữa, bên phải là tượng Đại Thế Chí Bồ Tát, bên trái là tượng Quan Thế Âm Bồ Tát.
Lớp thứ ba, ở giữa là tượng Di Lặc, bên trái là tượng Văn Thù Bồ Tát, bên phải là tượng Phổ Hiền Bồ Tát.
Lớp thứ tư, chính giữa là tượng vua cha Ngọc Hoàng, hai bên là tượng Nam Tào, Bắc Đẩu.
Lớp thứ năm, là tượng Thích Ca sơ sinh đứng trong tòa Cửu Long, bên trái là tượng công chúa Từ Hoa và chúa Tằm có công dạy dân nơi đây trồng dâu nuôi tằm dệt lụa; bên phải là tượng Quan Âm Thị Kính – người nhất tâm quy đạo Phật.
Bên trái nhà Tiền đường đặt tượng Thánh Hiền và ban thờ ngai bài vị Lý Thường Kiệt, bên phải là tượng Đức Ông.
Nhà thờ Tổ xây chạy dọc sân nối tiếp với chùa chính gồm 5 gian kiểu tường hồi bít đốc, mái lợp ngói ta, các vì kèo đỡ mái làm theo kiểu vì "chồng rường", nền nhà lát gạch vuông.
Bên trái chùa là vườn tháp mộ có 3 cây tháp mộ xây kiểu truyền thống tháp 3 tầng, đặt xá lỵ các vị Tổ của chùa.
Hiện nay tại chùa còn lưu giữ được bộ sưu tập di vật văn hóa khá phong phú về thể loại chất liệu và mang giá trị nghệ thuật thế kỷ XVIII, XIX như: bộ tượng tròn 36 pho được tạo tác rất công phu, tinh xảo, thiếp vàng lộng lẫy; 3 tấm bia ghi việc tu sửa và gửi giỗ hậu chùa có niên đại thời Nguyễn; 3 quả chuông đồng, trong đó có một quả chuông có kích thước cao 1,2m, đường kính 0,6m, đúc năm Chính Hòa thứ 11 (1890); 11 câu đối và 15 bức đại tự ca ngợi cảnh đẹp và sự linh thiêng của chùa.
Chùa Phúc Xá vừa là ngôi chùa thờ Phật có nguồn gốc tạo dựng lâu đời, vừa là nơi tưởng niệm vị anh hùng dân tộc Lý Thường Kiệt. Chùa Phúc Xá với hệ thống tư liệu phong phú thực sự là vốn cổ quý giá, đặc biệt là nguồn tư liệu thành văn có giá trị góp phần tìm hiểu, nghiên cứu về công lao, sự nghiệp của vị anh hùng dân tộc Lý Thường Kiệt và những phong tục tập quán của địa phương.
Chùa Phúc Xá đã được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng di tích lịch sử văn hóa năm 1989.
Nguồn thông tin: UBND quận Long Biên, Di tích lịch sử văn hóa và cách mạng kháng chiến quận Long Biên, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2006.